Een praktisch model voor leren, ontwikkelen en verbeteren in onderwijs en organisaties

Hoe zorg je ervoor dat leren en ontwikkelen niet blijft hangen in goede bedoelingen, losse interventies of tijdelijke verbeteracties? In veel onderwijsorganisaties en teams is de ambitie groot, maar ontbreekt een samenhangende werkwijze om ontwikkeling doelgericht vorm te geven. Juist daar kan een praktisch model helpen.

Het PROGRESS-model is ontwikkeld als een cyclisch en toepasbaar model voor leren, ontwikkelen en verbeteren in professionele contexten. Het model helpt teams, leidinggevenden, onderwijsprofessionals en begeleiders om ontwikkelvraagstukken niet alleen te analyseren, maar ook planmatig te vertalen naar concrete acties, reflectie en duurzame borging.

In dit artikel wordt uitgelegd wat het PROGRESS-model is, waarom het waardevol is en hoe het gebruikt kan worden in onderwijs, teamontwikkeling en organisatieverbetering.

Waarom een model voor leren en ontwikkelen nodig is

In de praktijk wordt ontwikkeling vaak gezien als iets vanzelfsprekends. Teams voeren gesprekken, professionals volgen scholing, er worden plannen gemaakt en verbeteracties ingezet. Toch blijkt dat duurzame ontwikkeling lang niet altijd vanzelf ontstaat.

Dat heeft verschillende oorzaken. Soms ontbreekt een heldere analyse van het vraagstuk. Soms zijn doelen onvoldoende scherp. In andere gevallen is er wel een plan, maar ontbreekt tijd, eigenaarschap of evaluatie. Ook gebeurt het regelmatig dat leren en ontwikkelen te veel als losse activiteit worden gezien, terwijl juist samenhang tussen reflectie, planning, uitvoering en borging essentieel is.

Het PROGRESS-model biedt een structuur om die samenhang zichtbaar te maken. Het model helpt om ontwikkelprocessen stap voor stap te ontwerpen, begeleiden en evalueren.

Positionering ten opzichte van bestaande modellen

In de literatuur zijn verschillende invloedrijke modellen te vinden die leren, ontwikkelen en veranderen beschrijven. Deze modellen bieden waardevolle inzichten, maar kennen ook beperkingen in de praktische toepasbaarheid.

Zo maakt het model van Knoster (1991) inzichtelijk welke elementen noodzakelijk zijn voor succesvolle verandering, zoals visie, vaardigheden, motivatie, middelen en een plan. Het model is vooral diagnostisch van aard: het helpt om te herkennen wat er ontbreekt wanneer verandering stagneert. Tegelijkertijd biedt het weinig houvast voor hoe een ontwikkelproces vervolgens concreet vormgegeven kan worden.

Het veranderingsmodel van Kotter (2012) beschrijft acht stappen voor succesvolle organisatieverandering, waaronder het creëren van urgentie, het ontwikkelen van een visie en het verankeren van verandering. Hoewel dit model richting geeft aan verandertrajecten, wordt het in de praktijk vaak als lineair en vrij abstract ervaren. Het biedt globale fasen, maar minder concrete handvatten voor dagelijkse toepassing in teams of onderwijscontexten.

Senge (2006) legt met het concept van de lerende organisatie juist de nadruk op het waarom van leren en ontwikkelen. Hij beschrijft overtuigend het belang van systeemdenken, gedeelde visie en teamleren. Tegelijkertijd blijft de vertaling naar het hoe – hoe teams deze principes stap voor stap kunnen toepassen in hun dagelijkse praktijk – relatief open.

Het PROGRESS-model positioneert zich ten opzichte van deze modellen door juist die praktische vertaalslag centraal te stellen. Het model:

• maakt zichtbaar wat er nodig is (zoals Knoster beschrijft),
• geeft richting aan veranderfasen (zoals bij Kotter),
• en sluit aan bij het denken over leren en organisaties (zoals bij Senge),

maar onderscheidt zich doordat het deze elementen samenbrengt in een concreet, cyclisch en direct toepasbaar handelingsmodel.

Het PROGRESS-model biedt daarmee niet alleen inzicht in leren en veranderen, maar vooral een praktische routekaart die professionals helpt om ontwikkelvraagstukken systematisch, samenhangend en duurzaam aan te pakken.

Wat is het PROGRESS-model?

Het PROGRESS-model is een cyclisch model voor leren en ontwikkelen dat bestaat uit acht samenhangende fasen. Elke fase draagt bij aan een doordacht ontwikkelproces, waarbij niet alleen gekeken wordt naar het probleem of doel, maar ook naar context, betrokkenen, uitvoering, evaluatie en borging.

Het model is bruikbaar in verschillende contexten, zoals:

• onderwijsontwikkeling
• teamontwikkeling
• professionele leergemeenschappen
• schoolverbetering
• leiderschapsontwikkeling
• verandertrajecten
• collegiale consultatie
• kwaliteitsverbetering

De kracht van het model zit in de combinatie van structuur en flexibiliteit. Het geeft richting, zonder een star stappenplan te worden.

De acht fasen van het PROGRESS-model

1. Probleemverkenning

Elke ontwikkeling begint met een scherp beeld van de huidige situatie. Wat speelt er? Wat is het vraagstuk? Waar wringt het in de praktijk? In deze fase draait het om het verkennen van signalen, ervaringen en context.

2. Richting bepalen

Na de verkenning volgt de vraag: waar willen we naartoe? Welke ambitie, gewenste situatie of ontwikkelrichting staat centraal? Hier worden visie, bedoeling en ontwikkeldoelen expliciet gemaakt.

3. Ontwikkelbehoefte analyseren

In deze fase wordt onderzocht wat nodig is om de gewenste ontwikkeling te realiseren. Welke kennis, vaardigheden, houding, middelen of randvoorwaarden ontbreken nog?

4. Gerichte keuzes maken

Ontwikkeling vraagt om focus. In deze fase worden keuzes gemaakt over aanpak, interventies, rollen, prioriteiten en planning. Niet alles kan tegelijk.

5. Realiseren

Nu volgt de uitvoering. Activiteiten worden in gang gezet, interventies worden toegepast en betrokkenen werken daadwerkelijk aan de ontwikkeling in de praktijk.

6. Evalueren

In deze fase wordt gekeken wat de opbrengsten zijn. Wat werkt? Wat verandert er? Wat leren betrokkenen? Evaluatie is hier niet alleen controle, maar vooral een manier om ontwikkeling zichtbaar te maken.

7. Samen leren en reflecteren

Ontwikkeling krijgt meer betekenis wanneer ervaringen worden gedeeld en besproken. In deze fase staat gezamenlijke reflectie centraal: wat betekenen de opbrengsten, wat valt op en wat vraagt vervolg?

8. Borgen en bestendigen

De laatste fase richt zich op duurzaamheid. Wat verdient een vaste plek in werkwijze, cultuur, overleg of beleid? Hoe voorkom je dat ontwikkeling tijdelijk blijft?

Waarom het PROGRESS-model werkt

Het PROGRESS-model is waardevol omdat het niet alleen kijkt naar actie, maar ook naar analyse, reflectie en borging. Daardoor voorkomt het model dat leren en ontwikkelen versnipperd of vrijblijvend worden.

Het model ondersteunt onder andere:

• een gezamenlijke taal voor ontwikkeling
• meer eigenaarschap in teams
• bewuste keuzes in verandertrajecten
• betere afstemming tussen ambitie en uitvoering
• structurele reflectie op opbrengsten
• duurzame verankering van ontwikkeling

Juist in onderwijscontexten is dit relevant. Scholen en opleidingsorganisaties werken voortdurend aan verbetering, maar hebben vaak te maken met tijdsdruk, veel initiatieven en wisselende prioriteiten. Een model helpt dan om focus en samenhang te bewaren.

Het belang van cyclisch werken

Een belangrijk kenmerk van het PROGRESS-model is dat het cyclisch is. Het model eindigt niet bij uitvoering of evaluatie, maar nodigt uit om steeds opnieuw te kijken: wat leren we, wat vraagt bijstelling en wat is de volgende ontwikkelvraag?

Daardoor past het model goed bij professionele leerculturen, waarin leren en verbeteren geen eenmalige activiteit zijn, maar een doorlopend proces. Het model stimuleert om niet alleen oplossingen te zoeken, maar ook steeds terug te keren naar bedoeling, opbrengsten en betekenis.

Toepassing in de praktijk

Het PROGRESS-model kan op verschillende manieren worden gebruikt.

Voor schoolteams

Schoolteams kunnen het model inzetten bij onderwijsverbetering, collegiale consultatie, teamleren of het versterken van een professionele leercultuur.

Voor leidinggevenden

Leidinggevenden kunnen het model gebruiken om ontwikkeltrajecten te structureren, gesprekken te voeren over richting en voortgang en om duurzame borging te ondersteunen.

Voor onderwijsprofessionals

Docenten, onderwijsontwikkelaars en begeleiders kunnen het model gebruiken als analysekader en routekaart bij het ontwerpen van interventies of verbeterprocessen.

Voor verandertrajecten

In bredere organisatiecontexten helpt het model om veranderopgaven niet alleen vanuit actie, maar ook vanuit reflectie en draagvlak vorm te geven.

PROGRESS-model en professionele leercultuur

Een professionele leercultuur ontstaat niet vanzelf. Zij vraagt om gedeelde richting, ruimte voor reflectie, gezamenlijke verantwoordelijkheid en een klimaat waarin leren zichtbaar en bespreekbaar is.

Het PROGRESS-model ondersteunt precies die elementen. Doordat het model analyse, uitvoering, evaluatie en borging met elkaar verbindt, helpt het om leren niet te beperken tot losse scholingsmomenten, maar te verbinden aan de dagelijkse praktijk van professionals en teams.

Dat maakt het model niet alleen bruikbaar als planningsinstrument, maar ook als gespreksinstrument voor gezamenlijke ontwikkeling.

Tot slot

Het PROGRESS-model biedt een praktische en onderbouwde manier om leren, ontwikkelen en verbeteren in onderwijs en organisaties doelgericht vorm te geven. Het model helpt om ontwikkelvraagstukken te structureren, keuzes expliciet te maken en opbrengsten duurzaam te verankeren.

Juist in een tijd waarin onderwijsorganisaties veel tegelijk willen verbeteren, is een helder en cyclisch model waardevol. Niet als doel op zichzelf, maar als hulpmiddel om ontwikkeling betekenisvoller, samenhangender en duurzamer te maken.

Het PROGRESS-model nodigt uit om ontwikkeling niet te zien als losse actie, maar als een gezamenlijk proces van verkennen, kiezen, realiseren, leren en borgen.

Veelgestelde vragen over het PROGRESS-model

Wat is het PROGRESS-model?

Het PROGRESS-model is een cyclisch model voor leren, ontwikkelen en verbeteren in onderwijs en organisaties. Het bestaat uit acht samenhangende fasen die helpen om ontwikkelprocessen doelgericht vorm te geven.

Waarvoor kun je het PROGRESS-model gebruiken?

Het model kan worden gebruikt voor teamontwikkeling, onderwijsverbetering, schoolontwikkeling, collegiale consultatie, professionele leergemeenschappen en andere verander- of ontwikkeltrajecten.

Waarom is het PROGRESS-model cyclisch?

Het model is cyclisch omdat ontwikkeling niet stopt na uitvoering. Evaluatie, reflectie en borging leiden vaak tot nieuwe inzichten en vervolgvragen. Daardoor blijft leren en verbeteren een doorlopend proces.

Wat maakt het PROGRESS-model praktisch bruikbaar?

Het model combineert structuur met flexibiliteit. Het helpt om ontwikkelvraagstukken te analyseren, gerichte keuzes te maken, acties uit te voeren, opbrengsten te evalueren en ontwikkeling duurzaam te borgen.

Lees de praktische toepassingen van dit model op de website van Wij-leren in dit artikel

Literatuur

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman. Beschikbaar via Google Books.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68

Fredrickson, B. L. (2013). Positive emotions broaden and build. In P. Devine & A. Plant (Eds.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol. 47, pp. 1-53). Academic Press.

Galenkamp, H., & Schut, J. (2021). Handboek professionele schoolcultuur: Focus op koers en gedrag. Uitgeverij Pica.

Hattie, J. (2009). Visible Learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. Routledge. Toegankelijk via Taylor & Francis.

Kessels, J. W. M. (2004). The knowledge revolution and the knowledge economy: The challenge for HRD. In J. Woodall, M. Lee, & J. Stewart (Eds.), New frontiers in human resource development (pp. 165-179). Routledge. Verkrijgbaar via Taylor & Francis.

Kotter, J. P. (2012). Leading change. Harvard Business Review Press. Te vinden via Harvard Business Review.

Knoster, T. (1991). Presentation in TASH Conference. Washington, D.C. Adapted by Knoster from Enterprise Group, Ltd.

Rottier, 2024, The PROGRESS Model: A Framework for Guiding Learning and Development within School Teams, Academia.Edu https://www.academia.edu/125400855/The_PROGRESS_Model_A_Framework_for_Guiding_Learning_and_Development_within_School_Teams

Senge, P. M. (2006). The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization. Doubleday/Currency. Beschikbaar via Google Books.

Sinek, S. (2011). Start with Why: How Great Leaders Inspire Everyone to Take Action. Dailybooks.